(ĐHVH) - Chuyến đi tham quan học hỏi về di sản  văn hóa tại London (Vương  quốc Anh) đã cho chúng tôi những trải nghiệm thú vị và  những bài học đầy suy ngẫm về bảo tồn di sản văn hóa và công tác giáo dục trong  các bảo tàng Anh.

Chuyến tham quan tại Cung điện Hampton

Chuyến đi từ 20/11 đến 2/12/2009 nằm trong khuôn khổ Quỹ Ford do Trung tâm AC điều phối. Đoàn công tác gồm 13 người là giám  đốc, phó giám  đốc, chuyên viên, giảng viên của  Trung tâm AC, Bảo  tàng  Dân tộc  học,  Bảo tàng Phụ nữ  và bảo tàng  tỉnh  Đồng  Nai và Đắc  Lắc; Trường ĐHVH Hà Nội có 4 thành viên tham  gia trong  đó có TS. Nguyễn Văn Cương, hiệu trưởng nhà trường. Đoàn công tác do PGS.TS Nguyễn Văn Huy (nguyên giám đốc Bảo tàng Dân tộc học) và bà Lê Ngọc Thủy, phó giám đốc Trung tâm AC dẫn đầu. Đúng Ngày nhà giáo Việt Nam 20/11, đoàn lên đường tâm trạng háo hức được khám phá một đảo quốc có hơn 60 triệu dân nhưng có một ngôn ngữ English được đa số của hơn 6 tỷ dân trên hành tinh này dùng làm ngôn ngữ kết nối.

Ấn tượng London

Máy bay đáp xuống sân bay Heathrow lúc trời đã sập tối. Trên đường về khách sạn, qua của kính xe ô tô, dưới ánh đèn đường phố cho chúng tôi cảm nhận đầu tiên về London là một thành phố cổ kính, sang trọng.

Khách sạn Tavistock (nơi đoàn ở trong thời gian ở London) nằm ở trung tâm thành phố là một ngôi nhà cổ, vương màu thời gian. Thang máy nhỏ, các hành lang dẫn đến các phòng cũng nhỏ. Phòng ở có diện tích vừa đủ với đồ đạc, giường, bàn ghế, kệ, phòng tắm… được sắp xếp hợp lý, ngăn nắp và đặc biệt rất sạch sẽ. Cổ kính, hiện đại và thực dụng.

Thời tiết London đang cuối thu. Trời  lạnh, thỉnh thoảng có mưa nhỏ. Gió lạnh làm cho cây trút lá, trơ cành ở công viên nhỏ đối diện khách sạn, cảnh vật trông hơi ảm đạm. Thu vàng London đã qua, đôi khi còn sót lại vài cây ngân hạnh nhỏ, lá như dát vàng, làm cho khu vườn như sinh động hơn.

Tháp Big Ben - một biểu tượng của London

Chúng tôi có một buổi tự do được thăm thú trung tâm London. Đây quảng trường quốc hội với những với những nhà thờ và các ngôi nhà cổ bao quanh; tòa nhà quốc hội với kiến trúc gô-tích thanh tú, đồ sộ, phía trước là Tháp Big Ben nổi tiếng. Sông Thame thơ mộng mà họa sĩ Ấn tượng Pháp đã vẽ bức tranh “Sương mù London” để định danh cho nước Anh là sứ sở sương mù. Nhưng cái đẹp của London là những ngôi nhà cổ kính, mỗi ngôi kiến trúc là một câu chuyện của quá khứ. Đặc biệt, London còn giữ được những vườn cây nhỏ xen giữa các khu phố như ô bàn cờ. Chính nó làm cho London trở nên mềm mại và lãng mạn.

Buổi sáng thanh bình

Nhưng bạn sẽ muốn làm thơ khi đi ra ngoại ô London. Cảnh vật thật đẹp đẽ với những bãi cỏ xanh mướt mát, có những hàng rào bằng gỗ chia bãi cỏ thành những ô vuông vắn, trên cái ô xanh đó mấy con cừu trắng, đôi con ngựa đang ngặm cỏ. Rừng cây đang rụng lá, thấp thoáng những ngôi nhà hai tầng sơn trắng. Một làn khói lững lờ từ ống khói ngôi nhà tỏa một chút hơi ấm vào không giá lạnh.  Nhìn mãi không thấy một bóng người. Cái nguyên sơ của thiên nhiên dường như vẫn được gìn giữ cẩn thận ở một đất nước đã được công nghiệp hóa ở mức độ rất cao. Hiện nay nước Anh có gần 90% là dân thành thị, chỉ có 1,7% dân số làm nông nghiệp.

Văn hóa bảo tàng

Người Anh là một dân tộc rất tôn trọng và giữ gìn ký ức lịch sử. Có cảm tưởng cái gì theo thời gian cũng có thể trở thành di sản.  Loại hình bảo tàng rất đa dạng, từ những bảo tàng quốc gia đồ sộ, hoành tráng với hàng triệu hiện vật đến các bảo tàng  nhỏ chỉ là một căn hộ với vài nghìn hiện vật. Đa số các bảo tàng đều có tính chuyên đề như bảo tàng về cổ vật, lịch sử tự nhiên, kiến trúc, phẫu thuật, trang trí, nhạc cụ… Nhiều bảo tàng độc đáo và lạ như: Bảo tàng Quạt (Fan Museum), Bảo tàng Tranh biếm họa (Cartoon Museum), Bảo tàng Đen hay Bảo tàng Tội ác (Black Museum), Bảo tàng Sherlock Holme (Sherlock Holmes Museum – nhân vật tiểu thuyết hư cấu của nhà văn Conan Doyle)… Có điều đặc biệt là nhiều bảo tàng bắt đầu từ  bộ sưu tập cá nhân như Bảo tàng Anh (British Museum) được thành lập từ năm 1759 trên cơ sở bộ sưu tập của nhà vật lý Hans Sloane; Bảo tàng Hunter (Hunterian Museum) cũng được xây dựng từ bộ sưu tập được chính phủ mua lại của nhà phẫu thuật nổi tiếng Jonh Huter từ năm 1799; Bảo tàng Tranh Quốc gia (National Gallery) cũng bắt đầu từ 36 bức tranh của ông chủ ngân hàng Jon Julius từ năm 1824…

Bên trong Bảo tàng Anh

Đi tham quan bảo tàng để giải trí, giao tiếp và học tập cũng là một phần của lối sống Anh. Tại các bảo tàng bạn có thể gặp đủ các độ tuổi từ thiếu niên nhi đồng đến người cao tuổi. Cả gia đình cùng đến bảo tàng cũng là nét đẹp của sinh hoạt xã hội Anh. Khách tham quan nườm nượp tại các bảo tàng lớn, nhưng rất trật tự. Nhìn khách tham quan với thái độ chăm chú, nghiêm túc và trân trọng các hiện vật và tích cực trong các hoạt động nghiên cứu, học tập tại bảo tàng cho chúng ta một mơ ước một ngày nào đó tại các bảo tàng Việt Nam cũng sẽ được như vậy.

Tình nguyện viên là một phần của văn hóa Anh và họ đã tham gia hoạt động rất hiệu quả tại các bảo tàng Anh. Hầu hết tại các bảo tàng mà chúng tôi đến đều có tình nguyện viên. Họ được tuyển chọn, huấn luyện và tham gia hướng dẫn khách tham quan và tham gia tổ chức các sự kiện tại bảo tàng. Tại các trung tâm giáo dục tại bảo tàng có sự tham gia của nhiều nghệ sĩ, chuyên gia, nhà nghiên cứu… Có hàng trăm tình nguyện viên ở các bảo tàng lớn như Bảo tàng Anh, Bảo tàng Vichtoria và Albert, Bảo tàng Lịch sử tự nhiên… đến vài chục ở các bảo tàng nhỏ như Bảo tàng Geffrye, Bảo tàng ngoài trời Weald và Downland…

Hiến tặng và tài trợ cho hoạt động của các bảo tàng cũng là bài học rất đáng học tập cho các nhà quản lý văn hóa và các nhà hoạt động bảo tàng  Việt Nam. Rất nhiều hiện vật, bộ sưu tập quý giá được các nhà hảo tâm hiến tặng cho bảo tàng với ước nguyện nó sẽ được quốc gia gìn giữ và trở thành sở hữu công cộng. Bảo tàng Sir John Soane là ngôi nhà với hàng nghìn cổ vật và tranh nghệ thuật, bản vẽ kiến trúc… là sự hiến tặng của nhà kiến trúc danh tiếng Sir John Soane cho chính phủ với các điều khoản được thỏa thuận tại Nghị viện Anh (1833); Bảo tàng Geffrye, Ngôi nhà Dennis Severs, các ngôi nhà cổ của Bảo tàng ngoài trời Weald và Downland… đều là có sự hiến tặng của tư nhân. Từ tư hữu trở thành sở hữu công cộng đã thành một nét đẹp trong truyền thống của văn hóa Anh. Quá trình đó được luật pháp  bảo trợ để những thỏa thuận với những người hiến tặng được tôn trọng. Tại Bảo tàng John Soane, không gian nội thất trong ngôi nhà cùng với đồ đạc, hiện vật vẫn được giữ gìn nguyên trạng như cách đây 2 thế kỷ đúng như nguyện vọng của người hiến tặng.

Hầu hết các hoạt động giáo dục của các bảo tàng đều có sự tài trợ của các quỹ, tổ chức, công ty và tư nhân. Các bảo tàng đều có bộ phận gây quỹ hiệu quả, với cam kết về số lượng khách tham quan, các hoạt động giáo dục có ý nghĩa xã hội và tính nhân văn. Tại Bảo tàng Horniam chúng tôi đã nhìn thấy một danh sách khá dài các nhà tài trợ, hiến tặng. Riêng tiền tài trợ, hiến tặng cho bảo tàng năm ngoái đã đạt 1 triệu bảng.

Hình thức tài trợ của chính phủ Anh cho các hoạt động văn hóa, trong đó có hoạt động của các bảo tàng được thông  qua “Hội đồng nghệ thuật” với phương thức “cánh tay nối dài”. Đây cũng là bài học cần nghiên cứu và học tập cho nhiều nước trong đó có Việt Nam. Với nguồn lực từ tài trợ của chính phủ, các tổ chức, công ty, các hình thức quyên góp và các hoạt động dịch vụ đã giúp cho các bảo tàng duy trì hoạt động, trong đó có nhiều hoạt động miễn phí cho khách tham quan như miễn phí vé vào cửa và các hoạt động giáo dục nhất là cho đối tượng trẻ em.

Hoạt động giáo dục

Từ thập kỷ 90 của thế kỷ trước, các bảo tàng đã nhận thức được vai trò quan trọng của hoạt động giáo dục (education) và hoạt động này ngày càng được đẩy mạnh. Hoạt động giáo dục được chính phủ quan tâm, khuyến khích, các nhà tài trợ ủng hộ dưới hình thức các dự án với các cam kết cụ thể. Hầu hết các bảo tàng đều có trung tâm, phòng hoặc bộ phận chuyên trách hoạt động giáo dục. Vai trò của giám đốc các chương trình giáo dục được coi trọng như đạo diễn triển lãm (cuator).

Các chương trình giáo dục được thiết kế cho từng đối tượng riêng biệt như đối tượng người lớn, trẻ em, thanh niên, sinh viên, giáo viên, người cao tuổi, nhóm gia đình, nhóm người nói tiếng Anh không phải là tiếng mẹ đẻ như: người châu Phi, châu Á, Trung Đông…, nhóm người thiệt thòi (khiếm thích, khiếm thị, dị tật…)… Chẳng hạn như Bảo tàng Tranh Quốc gia có dự án giáo dục dành cho các tù nhân ở độ tuổi thanh niên (Cán bộ bảo tàng mang những bức tranh đến các nhà tù tổ chức các buổi giới thiệu, tọa đàm về mỹ thuật với các tù nhân), đến với những người già không có điều kiện đến bảo tàng cũng với các hình thức như giới thiệu, tọa đàm.

Các bảo tàng đều có tham vọng vươn xa tầm ảnh hưởng của không gian bảo tàng để đến các đối tượng khác nhau đặc biệt đến các đối tượng trường học...

Trẻ em đang trong Bảo tàng Tate Modern

Hình thức của các hoạt động giáo dục cũng rất đa dạng như thảo luận, triển lãm chuyên đề, các lớp học ngắn hạn, các lớp học nâng cao, các tour tham quan theo chủ đề, các cuộc thi, các trò chơi tập thể, tổ chức các sự kiện văn hóa, nghệ thuật…

Phương châm của các hoạt động giáo dục trong bảo tàng là bổ ích, hấp dẫn, tạo được sự thích thú và niềm vui, đề cao sự sáng tạo. Nhiều  bảo tàng tạo những không gian rộng rãi tạo sự thoải mái dễ chịu tiền sảnh, các khu dịch vụ đa chức năng như quán ăn, cửa hàng sách, quầy lưu niệm… để đáp ứng đa nhu cầu của người tham quan. Ai đã từng đến Bảo tàng Anh chắc đều ấn tượng với không gian rộng lớn, sang trọng dưới mái vòm đầy ánh sáng bên trong bảo tàng; quán ăn có cửa kính rộng nhìn ra sông Thame của Bảo tàng Tate Modern; bãi cỏ xanh mượt với các bộ bàn ghế ngoài trời bên các hồ nước của Bảo tàng ngoài trời Weald và Downland…

Xe ngựa tại trong khuôn viên bảo tàng ngoài trời

Chương trình giáo dục  tàng đều xây dựng theo chủ đề của các bộ sưu tập của bảo tàng như  Bảo tàng Anh có những lớp nghiên cứu về văn hóa và lịch sử Ai Cập, La Mã, Hy Lạp… Bảo tàng John Soane có những lớp học về kiến trúc, xây dựng, hội họa… Nhưng căn cứ vào nhu cầu của công chúng, các hoạt động giáo dục còn mở rộng ra các lĩnh vực mà người tham gia có nhu cầu như: triết học, văn học, thời trang, diễn kịch hoặc các nội dung  gắn với đời sống, như ở Bảo tàng London và nhiều bảo tàng khác trẻ em được học vẽ, sáng tác truyện tranh, hoạt hình, được chụp ảnh, quay phim và tự làm những phim ngắn; tại Bảo tàng ngoài trời Weald và Downland người tham quan có thể đăng ký những lớp học làm cung tên, nấu ăn, làm vườn…

Các trung tâm giáo dục tại một số bảo tàng lớn tại London đầu tư với các trang thiết bị hiện đại như: máy tính, máy ảnh, máy quay phim, các thiết bị trình chiếu… Tại Bảo tàng Lịch sử tự nhiên, Bảo tàng London trong các phòng học tập từ bộ bàn ghế, đến không gian nội thất đều được thiết kế rất đẹp mắt.

Ấn tượng một cửa vào của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên

Nhân tố làm nên thành công và hiệu quả của hoạt động giáo dục là con người. Những cán bộ làm công tác giáo dục mà chúng tôi đã gặp trong các bảo tàng đều có một điểm chung là rất nhiệt tình, tâm huyết trong công việc. Cô hướng dẫn viên trong Bảo tàng Tranh Quốc gia giới thiệu với chúng tôi về những bức tranh một cách đầy xúc cảm, với động tác biểu cảm, lôi cuốn. Tại Khu di tích Nhà tắm La Mã (Roman Baths) cô tình nguyện viên đã giới thiệu các hiện vật gốc một cách sinh động và hào hứng.

Tái tạo lại không gian lịch sử cũng là hoạt động sinh động gây hấp dẫn và có ý nghĩa giáo dục đối với khách tham quan. Du khách tham quan ấn tượng với những người gác cổng Cung điện Hampton Court mặc trang phục cổ cung kính đứng chào; trong gian bếp cung điện những người làm bếp với trang phục thế kỷ XVII hướng dẫn tham quan và Vua Henry VIII xuất hiện trong lâu đài chào hỏi khách tham quan. Tại Nhà tắm La Mã hoặc tại Bảo tàng ngoài trời Weald và Downland chúng ta cũng gặp những hoạt động tái hiện lịch sử như vậy.

Như vậy, bảo tàng đã trở thành trung tâm giao tiếp và học tập công cộng, trở thành thiết chế văn hóa đa chức năng, đáp ứng các nhu cầu văn hóa đa dạng của công chúng.

Bài và ảnh: Văn Nguyên

Admin 1