(ĐHVH) - Con trai Dao, từ khi sinh ra, lớn lên và trưởng thành cũng như lúc trở về với mẹ núi không thể không trải qua ít nhất một lần Quá tăng. Quá tăng là một nghi lễ quan trọng bậc nhất trong đời của mỗi người Dao. Theo chiết tự, Quá tăng có nghĩa là lên đèn, đó là cấp sắc, xác nhận sự trưởng thành của một con người cũng như vai trò và trách nhiệm của cá nhân người đó với cộng đồng và xã hội. Cấp sắc, theo quan niệm của từng dòng Dao cũng có sự khác nhau về nghi lễ, niềm tin, số lượng đèn được cấp...

Từ Hà Nội, vượt gần 200km lên đến thị xã Bắc Kạn rồi tiếp tục theo hướng Tây - Bắc của huyện Chợ Đồn, leo thêm 80km đường rừng, chúng tôi mới đến được bản người Dao đỏ ở Phiêng Lằm. Cái bản nhỏ thó với 35 hộ gia đình, 187 nhân khẩu nằm ém mình bên núi, bốn bề dốc đá dựng đứng hoang vu. Thật đúng là chốn thâm sơn cùng cốc.

Hôm nay nhà ông Triệu Tài Long làm lễ Quá tăng cho cả năm anh em. Mới sớm tinh sương đã nghe tiếng lợn kêu bên hông nhà, người trong bản xúm xít vây quanh. Lễ lớn lắm, mổ những bảy con lợn to. Đã nghe về lễ Quá tăng nhưng đây là lần đầu tiên được chứng kiến, cảm giác vừa quen vừa lạ. Ông Triệu Tài Phượng, một trong năm anh em được Quá tăng niềm nở đón tiếp chúng tôi. Ông bảo, lần này thụ bảy đèn cho anh cả, 3 đèn cho những anh em còn lại trong gia đình nên cũng gọi là lớn. Hơn 7h sáng, trong nhà, ngoài sân đã rộn rã tiếng bước chân. Thầy cúng tất bật chuẩn bị đồ lễ, mọi người không ai bảo ai, mỗi người một việc. Chỉ mới đấy thôi, bàn lễ đã được dựng lên từ ba góc. Bàn thờ Ngọc Hoàng được đặt ngay hiên nhà. Trong nhà, ở mé trái sát tường ngoài được bày một bàn thờ, theo thầy Triệu Tiến Hưng thì đó là bàn để viết và dâng sớ, cũng là để cầu mùa, bàn thờ tổ tiên đã được trang trí bằng lớp giấy màu vàng, xanh, đỏ. Ngoài sân có tiếng tù và cất lên nghe ma mỵ bồn chồn, thầy lễ ngồi bên bàn thờ Ngọc Hoàng miệng lầm rầm khấn vái những linh hồn phiêu tán, xua đuổi những tà ma ác quỷ. Tiếng thầy đều đều rót vào thinh không. Đôi bàn tay gầy guộc lần giở từng lá sớ bóc tách, một không gian huyền hoặc, tất cả ảo nhiệm với những vòng khói hương lan dần lên mái gói. Sau mỗi hồi khấn dài, thầy lễ đứng dậy vái rồi đưa tay đặt tù và lên miệng, tiếng tù và lại tu tút vọng đanh lên tận ngọn núi xanh tít đằng xa nơi mây mù còn đang vờn chân, ngọn. Ông Triệu Tài Long đi lại ngoài sân dáng vẻ khá căng thẳng, việc cấp sắc lên đèn lần này của ông rất quan trọng bởi đây là lần thứ hai ông được làm lễ này, đồng nghĩa với việc ông sẽ được lên chức cao nhất, tức được thụ bảy đèn. Với dòng họ khác có thể cùng một lúc thụ bảy đèn cho cả năm anh em nhưng riêng họ triệu nhà ông, mỗi lần cấp sắc chỉ được thụ bảy đèn cho một người. Để chuẩn bị lễ này, gia đình ông đã chuẩn bị sẵn 7 con lợn với bảy thầy pháp cao tay được mời về từ Tuyên Quang và một số xã lân cận. Lễ cấp sắc được diễn ra trong ba ngày ba đêm. Khác với lễ cấp sắc của người Dao tiền, người Dao đỏ ở Phiêng Lằm làm lễ cấp sắc khi người đàn ông đã lập gia đình, như vậy người vợ cũng có được cấp bậc như chồng, đó là biểu hiện của sự bình đẳng giới.

Người Dao đỏ quan niệm cấp sắc là phong tiên. Chuyện xưa kể rằng ở chốn hạ phàm ngày trước, ma quỷ nhiều như muỗi trong rừng thẳm, đêm đêm chúng lê lưỡi hú chạy khắp đồng rừng, làng bản, nhũng nhiễu chẳng chịu buông tha dân lành. Thiên binh thiên tướng được lệnh của Ngọc Hoàng kéo xuống diệt trừ yêu ma, tam giới náo động, binh khí ngày đêm va chạm, máu đỏ đổ tràn hạ giới. Người Dao đỏ dưới hạ phàm lầm than khổ cực, vía lạc chẳng biết về, vía bị quỷ ma giam giữ chẳng thể nào thoát nổi. Trước tình cảnh ấy, Ngọc Hoàng mới ban phép cấp sắc cho những người đàn ông có trách nhiệm với gia đình, làng bản thành tiên để diệt trừ yêu ma và trấn an hạ giới, nhờ đó người Dao đỏ trên núi cao mới được yên ổn làm ăn, từ đó mà thành nên tục.

Bóng đêm đổ dài trên núi, vài cánh chim đêm tất tả vút lên từ những bụi cây rừng rậm rạp. Tiếng kèn gỗ, tiêng trống, chiêng bắt đầu rộn rã. Năm anh em nhà ông Triệu Tài Long mình bận trang phục phụ nữ đứng cả trước bàn thơ tổ tiên nơi được treo kín 29 bức tranh thờ và một dải băng trắng biểu trưng cho cầu dương, trên cầu dương là một băng dài với hình thiên binh thiên tướng nhỏ được hiểu là cầu âm. Thầy Triệu Tiến Vinh bắt đầu hướng lễ cùng những động tác tiến lui, xoay vòng, cúi lạy. Năm anh em nhà ông Triệu Tài Long cũng bắt theo nhịp thầy. Tiếng chiêng, tiếng trống mỗi lúc một nhanh, tiếng kèn mỗi lúc một ma mỵ đắm chìm, huyền bí. Đó là sự trình báo với tổ tiên về ngày lễ của năm anh em nhà Triệu Tài. Đến quá nửa đêm, tiếng kèn, tiếng trống và tiếng bước chân vẫn tới lui không ngừng.

Gần giờ ngọ hôm sau , thầy pháp Triệu Tiến Vinh lập một bàn thờ ngoài sân nhà, bàn thờ được bài trí đơn giản với một con gà luộc, ít sớ, một cây neo. Thầy cho đào mấy hố nhỏ rồi gọi hồn tổ tiên nhà Triệu tài về đó. Thầy Triệu Tiến Vinh cho biết. Khi người nhà họ Triệu tài khuất núi, linh hồn họ phiêu dạt nơi nơi, cần gọi họ về những cái hố nhỏ ấy. Sau khi đã gọi được hồn về, cả vợ chồng năm anh em nhà Triệu Tài Long đi vòng quanh bàn thờ, thầy Pháp lầm rầm đọc chú, mỗi khi thầy vái lạy, cả nhà họ Triệu tài bắt chước làm theo. Đó là lễ kể tội tổ tiên. Một nghi lễ rất nhân văn, nhân bản và mang tính giáo dục cao. Theo thầy Hưng cho biết, người Dao đỏ quan niệm, những linh hồn ấy khi còn ở cõi hạ phàm đã mắc tội nên con cháu phải kể tội để thầy pháp làm lễ rửa tội rồi rước vào nhà cùng đuổi tà ma nơi khác đang quẫy nhiễu họ Triệu tài, con cháu phải biết vì đó mà tu nhân tích đức. Gần hai giờ sáng là thời điểm thích hợp nhất cho việc lên đèn, người trong bản kéo đến đông như hội, chật kín cả ngoài sân nhà ông Triệu Tài Phượng, thầy Pháp bắt đầu làm lễ lên đèn cho năm anh em nhà họ Triệu tài. Ba đèn tương ứng với 36 binh mã, bảy đèn với 72 binh mã. Khi thầy pháp làm lễ thụ đèn, Ông Triệu Tài Long được thụ bảy đèn bỗng chốc rơi vào trạng thái bị thôi miên theo kiểu saman giáo, người lắc lư thoát hồn. Gần nửa tiếng đồng hồ sau, ông Triệu Tài Long mới trở lại trạng thái bình thường, trong nhà, ngoài sân có tiếng thì thào to nhỏ, ông Long đang theo Ngọc Hoàng lên thiên đình nhận phép và binh mã đấy! Sang ngày thứ ba, diễn ra các trò vui tìm nai, tìm rùa...như để thư giãn nhưng cũng mang đầy màu sắc tâm linh, huyền bí.

                                           Lễ rửa tội

Đến gần sáng ngày thứ tư, Chúng tôi tranh thủ hỏi chuyện thầy Triệu Tiến Hưng ông bảo, sau lễ thụ đèn, người được cấp sắc coi như đã thành tiên và bắt đầu tìm tà ma để diệt rồi cưỡi rùa vàng sang Tây Trúc giao tà ma cho Phật tổ quản. Ông cho biết thêm, người được cấp sắc tức phong tiên trong suốt quá trình làm lễ phải kiêng không sát sinh, không ăn đồ mỡ mà phải chay tịnh. Lúc này, ngoài sân tiếng bước chân bắt đầu lục rịch ra về, lễ cấp sắc đã đến hồi kết sau ba ngày đêm hồi hộp, trang nghiêm. Có thể nói đây là một trong rất nhiều nghi lễ độc đáo, đậm đà bản sắc, đặc biệt quan trọng với đời sống tinh thần và tâm linh của cộng đồng người Dao đỏ ở Phiêng Lằm.

Bài và Ảnh: Hoàng Chiến Thắng - VV K10.

Admin2.