(VTC News) - Các bà, các chị đi chợ, quên mua thứ gì,
chứ đất thì nhất định không quên. Đất được bán rẻ như… đất, nên các bà,
các chị chỉ mất vài xu là có đủ đất để “gặm nhấm” cả tháng.
 |
| Cụ bà Khổng Thị Biện đang ăn đất (Ảnh: Phạm Ngọc
Dương). |
Mấy năm trước, báo chí, truyền
hình “khui” ra tục ăn đất ở vùng Lập Thạch (Vĩnh Phúc), khiến dư luận
xôn xao một thời. Tôi cũng đã nhanh nhảu có mặt trong “đoàn quân” nhà
báo “lùng sục” ở vùng Lập Thạch để tìm được người “xơi” đất thay cơm và
cũng đã từng “miệng chữ A mắt chữ O” khi tận mắt chứng kiến những người
đàn bà, những người đàn ông cầm miếng đất nhai ngon lành. Nói không
ngoa, họ ngồi nhai đất sần sật, sồn sột, cứ như thể đang nhai miếng kẹo
dồi, chả thấy nhăn mặt, nhăn mũi gì cả.
Bẵng đi mấy năm, kể từ
cái ngày ông Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, TS. Nguyễn Văn Việt
tổ chức một buổi biểu diễn ăn đất của người Lập Thạch ở Bảo tàng Dân tộc
học ngay giữa thủ đô, chuyện ăn đất không thấy còn xôn xao nữa. Người
ta coi chuyện ăn đất cũng trở nên bình thường rồi.
Lần này, đi
công tác qua vùng Lập Thạch, tôi lại ghé thăm những người ăn đất từng
gây xôn xao không những dư luận trong nước mà cả thế giới. Tuy nhiên, có
một điều khiến tôi ngạc nhiên hơn cả cái lần đầu tiên chứng kiến họ ăn
đất, đó là… chả còn ai ăn đất nữa.
Hỏi về tục ăn đất, ông Nguyễn
Công Tuấn, Phó Chủ tịch UBND thị trấn Lập Thạch, bảo: “Tôi sống ở đây
ngót 60 năm rồi và công nhận là người dân ở đây từng ăn ngói (người dân
nơi đây gọi ăn đất là ăn ngói) rất nhiều, nhưng đó là chuyện xa xưa rồi
nhà báo à. Cách đây chừng 20 năm, vẫn còn thấy rải rác các cụ già ăn
ngói. Vài năm trước, thì còn một số cụ ăn thôi. Những cụ này đều đã được
báo chí, truyền hình quay phim, chụp ảnh cả. Giờ chả còn cụ nào ăn nữa
đâu. Không còn ai ăn ngói nữa”.
 |
| Loại đất ăn được (Ảnh: Phạm Ngọc Dương). |
Dẫn
tôi đi trên những sườn đồi đá sỏi gan trâu, trong cái nóng hầm hập bỏng
rát ngày hè, ông Tuấn nhớ về những ngày xa xưa với một chút luyến tiếc.
Bản thân ông không biết tục ăn đất có từ khi nào, nhưng 20-30 năm
trước, đất ăn được bày bán tràn lan ở chợ, chợ nào cũng có gian hàng bán
đất, như bán rau, bán thịt.
Các bà, các chị đi chợ, quên mua
thứ gì, chứ đất thì nhất định không quên. Đất được bán rẻ như… đất, nên
các bà, các chị chỉ mất vài xu là có đủ đất để “gặm nhấm” cả tháng.
Không
chỉ cùng Lập Thạch, mà nhiều vùng xung quanh như Tam Dương, Yên Lạc,
Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc) hoặc Lâm Thao, Phù Ninh của tỉnh Phú Thọ, người
dân cũng ăn đất, cũng bày bán đất trên mẹt, trên nia, trong rổ như bán
kẹo, bánh rán ở chợ. Thậm chí, chị em ở mãi Tuyên Quang, Hà Giang cũng
mua đất ở Lập Thạch về ăn.
Đất ăn được ở đây không phải là thứ
đất thông thường ngoài vườn, ngoài ruộng mà chúng ta thường thấy. Để lấy
được loại đất ăn này, người dân nơi đây phải đào những cái hầm sâu
xuống lòng đất 4-5m, thậm chí hàng chục mét. Dưới lòng đất sâu ở vùng
Lập Thạch, có những vỉa đất màu trắng, tinh khiết, như những cục phấn,
như ruột củ sắn.
Khi đào xuống độ sâu nhất định, gặp nước, hoặc
hết lớp đất ăn được, người ta lại đào xuyên ngang, thành những đường hầm
trong lòng đất, chẳng khác gì đào vàng. Có người nói vui, bao nhiêu thế
kỷ qua, người dân vùng này đã “xơi” rỗng mấy quả đồi!
 |
| Giếng đất được đào rất sâu (Ảnh: Phạm Ngọc Dương). |
Ông
Nguyễn Công Tuấn đã trực tiếp xuống hầm moi lên một cục đất to tướng,
nặng cả chục ký, nhờ một giáo sư ở Trường Đại học Nông nghiệp I, chuyên
ngành thổ nhưỡng, tìm hiểu xem trong loại đất mà ông bà cha mẹ và cả
vùng Lập Thạch ăn, có thứ chất gì mà họ nghiện như vậy. Vị giáo sư này
sau khi phân tích thành phần đã bảo với ông Tuấn rằng, trong cục đất ấy
chứa nhiều canxi. Ngoài ra, không có chất gì đặc biệt với cơ thể người.
Cũng
có lẽ vì loại đất này nhiều canxi, nên được các bà bầu yêu thích. Những
người mang thai thường thiếu canxi, thiếu sắt, nên họ ăn để bổ sung vi
chất cho cơ thể. Chỉ có điều, ăn quen miệng rồi bị nghiện, nên đẻ xong
vẫn ăn đất, già rồi vẫn bỏm bẻm nhai đất thay trầu. Ông Tuấn kể vui, có
bà hàng xóm với ông, bị chồng cấm ăn đất, liền giấu đất vào khắp nơi, từ
tủ quần áo đến gác bếp, bồ chứa thóc. Chồng phát hiện vứt đi, vẫn còn ở
nhiều chỗ khác, phòng khi cơn thèm đến có thứ mà ăn. Chỉ đến khi 100
tuổi, răng rụng không còn cái nào, cụ mới cai được đất. Cai được món đất
không lâu, thì cụ cũng “về” với đất.
Ông Tuấn đào cho tôi xem
những miếng đất ăn được, nhìn qua, tôi thấy nó giống những vỉa cao lanh ở
vùng Thanh Sơn, Yên Lập mà hàng chục doanh nghiệp đang khai thác ngày
đêm để xuất sang Trung Quốc và bán cho các làng nghề nung gốm. Nhiều lần
đi qua làng nghề Bát Tràng, tôi cũng thấy thứ đất này được đổ cả đống,
to như quả đồi. Người Bát Tràng dùng cao lanh nung gốm để màu men bền và
đẹp.
 |
| Phơi đất trước khi chế biến (Ảnh: Phạm Ngọc Dương). |
 |
| Chỉ cần hun khói là ăn được (Ảnh: Phạm Ngọc Dương). |
Ấy
vậy mà, thứ đất ấy, được người dân vùng Lập Thạch đào lên, đem về phơi
khô, cạo sạch những vệt đen, dính sạn, lấy phần trắng nõn trắng nà đem
nướng lên ăn. Thực tế, có thể xơi ngay được miếng đất khi moi từ lòng
đất lên, nhưng cái việc ăn đất ở xứ này đã được nâng lên thành “nghệ
thuật thưởng thức”, thành một thứ đặc sản rồi, nên được chế biến khá cầu
kỳ.
Khi đã có được những cục đất trắng nõn nường, người ta lên
rừng hái lá sim, bẻ cành tế, ra vườn hái lá ổi làm nguyên liệu. Lá sim,
lá ổi được rải dưới mặt rổ, đất xếp lên, rồi lại phủ một lớp lá ổi, lá
sim nữa. Cành tế khó cháy, cho nhiều khói. Khói đượm vào lá ổi, lá sim,
rồi thấm vào đất. Lạ ở chỗ, nướng đất không cần lửa, chỉ cần ám khói là
ăn được. Theo các bà đẻ, cái mùi vị ám khói của đất, khiến đất trở nên
bùi, ngậy, cứ bở lại bùi như hạt mít, cứ ngậy như miếng gan lợn nướng
săn, càng ăn càng ngon, càng ăn càng nghiện, ăn mãi không no, nhai mãi
không chán.
Nhiều người suy diễn rằng, tục ăn đất xuất hiện ở
vùng Lập Thạch, tức là vùng đất cổ, nên tục ăn đất có thể có từ thời
Hùng Vương. Thậm chí, có nhà khoa học còn dẫn chứng: Trong sách “Lĩnh
nam chích quái” chép về tục lệ thời Hùng Vương dựng nước rằng “việc hôn
nhân lấy gói đất làm đầu”, nên vì lẽ đó, có thể tục ăn đất có từ thời
Hùng Vương và còn lưu giữ quanh vùng đất tổ đến ngày nay. Tuy nhiên, chả
có gì chứng minh cho luận điểm này cả. Dù trong hôn nhân có lấy gói đất
làm đầu, cũng không có nghĩa là phải ăn đất. Tục ăn đất có từ khi nào,
vẫn là vấn đề huyền bí. Chỉ tiếc rằng, chúng ta chưa khám phá được gì
nhiều về tục lệ này, thì nó đã biến mất rồi.
Còn
tiếp…
Phạm Ngọc Dương
