(ĐHVH) - Tôi được cùng với ông Hiệu phó-PGS.TS Nguyễn Văn Cần sang thăm  Trường Viết văn mang tên M.Gorki. Với tôi, đây là chuyến đi Nga đầu tiên. Cái lộc to này tôi được hưởng từ Trường ĐH Văn hoá Hà Nội (rộng ra là của nhà nước). Chuyến đi này tôi được rất nhiều. Tuy nhiên, cái được nào chẳng kèm theo ít nhiều cái mất. Cũng phải thôi, ông giời chẳng cho không ai một cái gì...

1. Tìm kiếm cơ hội hợp tác

Gọi chung chung là đi Matxcơva, chứ thực ra chúng tôi đi theo lời mời của trường M.Gorki, ngôi trường được thành lập từ năm 1938, chuyên đào tạo ra những người viết văn. Sang đấy, phần ăn ở, thăm thú “Mát” (Matxcơva, gọi tắt theo cách gọi quen thuộc của những dân đi Nga và sinh sống ở Nga) do trường M.Gorki đài thọ. Thật yên tâm. Chứ hiện giờ ở Mát giá cả đắt đỏ thuộc vào loại nhất thế giới. Ở khách sạn bình thường đã 100USD/ đêm, còn loại nhà trọ bình dân cũng 30-40 USD/ đêm. Thức ăn thức uống, tiền taxi, tiền vé tham quan du lịch cũng không dễ chịu chút nào. Cũng lạ. Vé tham quan du lịch ở Nga vẫn duy trì 2 chế độ khác nhau cho người trong nước giá rẻ và người nước ngoài giá cao. Việt Nam ta nghèo nhưng đuợc cái chơi sang. Đã bỏ chế độ phân biệt vé này từ khá lâu rồi.

      Cuộc gặp gỡ của đoàn với ông N.B.Taraxop - Hiệu trưởng 

Mục đích của chuyến thăm trường M.Gorki lần này cốt để xem khả năng hợp tác đào tạo, nghiên cứu giữa Khoa Viết văn - ĐH Văn hoá Hà Nội với họ như thế nào. Trước kia, khi còn là Trường Viết văn Nguyễn Du, dưới thời GS Huỳnh Khái Vinh, sau là GS. Phạm Vĩnh Cư đã có quan hệ rất gắn bó giữa hai trường. Đã gửi mấy đợt các học viên sang theo học sáng tác và dịch thuật. Sau đó lại gặp thời Liên Xô sụp đổ. Quan hệ đã dứt hẳn. Khi tôi trở về Khoa này, lần mò mãi, được nhà trường bật đèn xanh, rồi cuối cùng cũng nối lại quan hệ cũ. Trường bên họ thì sẵn sàng mở cửa chào đón các ý tưởng chúng tôi đề xuất. Từ chuyện mời các chuyên gia sang bên ta giảng dạy, cho đến đón nhận các thực tập sinh, nghiên cứu sinh và học viên sang học bên họ. Người ta nồng nhiệt lắm. Nhưng chỉ ngặt một nỗi... tiền. Kinh phí cho việc đào tạo khá cao. Đặc biệt, tiền vé máy bay đi về khá nặng, tính ra sơ sơ khoảng trên 11 triệu VN đồng/ lượt. Thôi thì cũng phải liệu cơm gắp mắm, chứ túi tiền chưa rủng rỉnh thì chưa thể triển khai đồng loạt mọi việc được. Đầu tiên là ưu tiên cho việc mời một chuyên gia sang giảng dạy về lý thuyết và kỹ năng viết truyện ngắn, tiểu thuyết. Dự định vào năm học này sẽ thực hiện. Nhưng để thực hiện được, trước hết phải lập dự án, rồi trình lên Bộ, đuợc duyệt, sau đó mới tiến hành...

                  Trong khuôn viên Trường Viết văn M.Gorki

             Bên bức tượng Nhà lý luận dân chủ Nga Ghecxen

Chúng tôi khi đi sang trường M.Gorki với khá nhiều dự kiến. Ngoài chuyện mời chuyên gia, gửi thực tập sinh và sinh viên, chúng tôi còn có ý định hợp tác tổ chức hội thảo khoa học theo các chuyên đề, ra tuyển tập các nhà văn Việt Nam đã từng tu nghiệp tại trường M.Gorki. Nhưng mỗi khi chạm vào vấn đề “đầu tiên”, xem chừng đều chùn tay. Nhưng chả lẽ lại đầu hàng. Chúng tôi dự kiến sẽ từng bước làm dự án (lại dự án!) đệ trình lên Bộ. Thôi thì vẫn phải noi theo phương châm ứng xử dân gian: “Con không khóc, mẹ làm sao biết mà cho con bú”...

2. Nguy cơ "tuyệt chủng" người dịch văn học tiếng Nga ở  Việt Nam

                   Bên ngôi mộ của đại văn hào L.Tonxtoi

Nhìn lại, người dịch văn học Nga hiện nay hiếm hoi hơn cả “sao buổi sớm”. Nguy cơ tuyệt chủng là nhỡn tiền. Đem theo lo âu ấy, tâm sự với các bạn Nga, họ cũng buồn. Ông Igor, Trưởng phòng đối ngoại của trường M.Gorki cho rằng: “Công việc này phải giải quyết trên tầm quốc gia. Chứ chỉ hai trưòng chúng ta không thể giải quyết nổi”.

Sắp tới đây, Khoa Viết văn có ý tưởng mở lớp tiếng Nga cho những ai muốn theo học trường M.Gorki. Trước hết nhằm vào đội ngũ sinh viên. Sau khi họ có tiếng Nga cơ bản rồi, sẽ gửi họ sang theo học ngành dịch thuật văn học Nga. Dĩ nhiên theo cơ chế nhà nước và nhân dân cùng làm, kinh phí Bộ sẽ cho một phần, còn lại họ phải tự đóng góp. Ý tưởng này đã được Ban Giám hiệu hai trường: ĐH Văn hoá Hà Nội và ĐH viết văn M.Gorki ủng hộ nồng nhiệt.

Nhà văn Thuỵ Anh nói: “Nếu mở lớp tiếng Nga, Thuỵ Anh sẽ xin một chân dạy tình nguyện”. Ôi, lòng yêu nước Nga, văn học văn hoá Nga vẫn dào dạt chảy trong tâm hồn người phụ nữ trẻ này.

Nhưng mà cũng chưa thể lạc quan ngay được. Bởi như chúng ta biết, nước mình từ xưa tới nay việc học hành ngoại ngữ thiếu căn cơ, thiếu tính chiến lược. Khi quan hệ giữa các nước XHCN đang còn, chỉ biết có mỗi tiếng Nga. Khi chiến tranh biên giới với Trung Quốc, thì tiếng Trung và những người dạy tiếng Trung lâm vào cảnh hoang tàn, khốn đốn. Sau này, khi thấy bên Đức làm ăn được, đổ xô học tiếng Đức. Rồi bây giờ, hầu như chỉ còn biết có tiếng Anh. Thế cho nên, ý tưởng mở lớp tiếng Nga cơ sở tại Khoa Viết văn chẳng biết có bị coi là quá lãng mạn không. Nếu không mở được lớp này thì việc cử sinh viên và thực tập sinh sang trường M.Gorki sẽ bị phá sản là cầm chắc.

3. Giời không cho ai tất cả…

Trước khi đi, có vài người trong nước dặn dò bảo, phải cẩn thận đấy, nhất là tuyệt đối không được ra đường ban tối; đi đâu ban ngày phải có người thạo tiếng, nếu có người Nga đi cùng càng tốt. Rồi lại được đọc bài báo của nhà văn Y Ban vừa đi Nga trở về cho hay đoàn của chị (có thêm Hoàng Minh Tường, Vũ Nho, Lê Duy Thảo) đã bị cái mụ chủ nhà hàng người Việt ở Xanh Pêterbua cho quả lừa ngoạn mục (ăn bữa cơm hẩm cơm thừa, chỉ 4 người mà mất mấy trăm đô). Lòng không ít hoang mang. Tôi đem lo âu ấy hỏi  bạn tôi đang sống bên Mát, anh xì miệng bảo: “Ối dào, ở nhà cứ tuyên truyền thế chứ, ở đây thanh bình lắm. Chú sang rồi sẽ biết. Đừng nghe tuyên truyền một chiều...”. Tôi vững tin đi.

                                  Tại Quảng trường Đỏ

Vừa sang chiều tối hôm trước, sáng hôm sau nghe cái tin trên đài truyền hình Nga ghê quá: Có một ông chủ làm nghề doanh nghiệp thuỷ sản, ăn cắp công quỹ, đang trên đường tẩu tán tiền, bị an ninh phát hiện, y bèn ném bịch to bịch nhỏ tiền qua cửa sổ ô tô, toàn tiền rúp Nga, quy ra đô Mỹ, tổng số trên 10 triệu; từng bịch tiền vỡ tung ra, bay rợp trời; bà con trên đường xông vào hôi của, an ninh ập đến, quây lại, ngăn không cho hôi của; và cái ông chủ đó bị gô cổ lại. Hai hôm sau, đài truyền hình Nga lại đưa tin: Một vụ tấn công nhà băng của bọn cướp giữa ban ngày ban mặt, và đã bị tiêu diệt... Nghe mà thấy hãi. Trộm nghĩ, thế thì bản thân cái thằng mình đây chả có cái gì để chúng chủ tâm nhòm ngó. Thế là đi chơi suốt. Nào du lịch tàu thuỷ trên sông Mát, vào nhà hát lớn, thăm điện Kremlin, thăm viện bảo tàng nghệ thuật Trechiacov, Đài chiến thắng phát xít, thăm Bảo tàng chiến thắng Borodino, thăm trang trại Poliana của Đại văn hào Léptonxtoi, thăm phố cổ Arbat... Nghĩa là tranh thủ đi cho kỳ rạc chân mới thôi. Vừa mới qua hôm thứ nhất, chiều hôm thứ hai trở về phòng, ôi thôi, tìm toát mồ hôi mà hộ chiếu với cái ví không có cánh mà bay... Muối mặt đi hỏi mấy chỗ quen xem có đánh rơi ở đâu không, thì đều trả lời rằng đi tìm thêm chỗ khác xem sao. Bình tâm nghĩ lại, có lẽ vào lúc đi du thuyền trên sông Mát nhìn thấy đám con gái Nga nõn quá, cảnh trí mê ly quá, hăng chụp ảnh quá, nên đánh rơi từ túi ngực, chứ đâu có nhẽ... Bụng bảo dạ: chủ quan cho chết. Lại nghĩ đến thể diện quốc gia và lòng tự trọng cá nhân, đi đâu cũng giải thích là do... sơ ý đánh rơi; nhất là giải thích với bạn bè người Nga càng phải như đinh đóng cột như vậy. Hu hu...

                            Trang trại Iaxna Poliana,

              sinh thời đại văn hào L.Toxtoi sống và viết

Người Việt Nam ta ở bên đó kỳ diệu lắm. Họ sống năng động, mềm dẻo, linh hoạt, “dĩ bất biến, ứng vạn biến”, kiểu nào cũng chơi không ngán. Tôi đem câu chuyện mất mát ra tâm sự, Nmọi người đều lúng túng. Một hôm, cậu chủ doanh nghiệp người Việt đến đón 2 chúng tôi đi chơi. Vừa cầm vô-lăng, vừa gọi điện cho ai đó, bảo ông anh tao sang đây công tác mất hộ chiếu, có vé khứ hồi rồi, mày lo cho ông anh tao về đúng ngày được không?... Một loáng sau, chừng chưa đầy 5 phút, cậu chủ bảo: “OK. Anh cứ vui chơi hưởng thụ nước Nga đi, em hứa là lo giúp anh. Dịch vụ như thế, như thế, anh chỉ mất một ít bồi dưỡng cho họ thôi; nếu em nói là người ngoài thì anh cũng nặng đòn đấy”. Ôi chao, vị cứu tinh của tôi. Đúng là quý nhân phù trợ... Rồi mọi chuyện diễn ra răm rắp. Đúng ngày đúng tháng cầm giấy tờ lên máy bay về nước. Khi máy bay bắt đầu cất cánh thì mới thở phào, như vứt được hòn đá tảng trong lồng ngực. Hoan hô người Việt xứ ta. Sinh sống, buôn bán, làm ăn xứ người, nếu không có cái dẻo dai linh hoạt như thế thì có mà gay.

                   PGS.TS Nguyễn Văn Cần trao quà kỷ niệm

Những gì trong những chuyến thăm thú Mát thật tuyệt vời. Thanh bình và mê ly lắm. Phố xá sạch sẽ, ngăn nắp đâu ra đấy, không có tí bụi nào, mặc sơ-mi 2 ngày vẫn chưa phải thay. Đất nuớc Nga to lớn. Lịch sử bề thế. Văn hoá thâm hậu. Kiến trúc, văn học, nghệ thuật... tầm cỡ thế giới. Người Nga, nhất là những đồng nghiệp của tôi ở Trường M.Gorki vừa giỏi giang vừa đôn hậu. Ông Hiệu trưởng B.Taraxov - một dịch giả, chuyên gia hàng đầu về văn học Pháp ân cần hỏi tôi: “Ông có buồn về chuyện visa không?”. Tôi trả lời: “Cho dù thế, mọi chuyện với tôi vẫn tuyệt vời. Lần đầu tôi đến nước Nga, tất cả những gì tôi được gặp gỡ và tiếp xúc đã củng cố thêm tình yêu của tôi đối với nước Nga mà tôi đã có sẵn từ thời trẻ tuổi. Thế hệ chúng tôi đã được tưới tắm văn chương văn hoá Nga”...