Một buổi luyện thi vào các Trường Lớn (Grande École) của Pháp (Ảnh nguồn: ecole-forma-study.com)

- Thưa GS Bùi Trọng Liễu, hiện nay, ở nước ta đang có khuynh hướng đưa việc nhập hai kỳ thi "tốt nghiệp trung học phổ thông" và kỳ thi "vào đại học" vào làm một. Kinh nghiệm ở Pháp là như thế nào?

GS Bùi Trọng Liễu

GS Bùi Trọng Liễu: Bằng tốt nghiệp trung học phổ thông (còn gọi là bằng tú tài - baccalauréat) của Pháp, được thành lập năm 1808, dưới thời hoàng đế Napoléon I.

Theo định nghĩa, từ "baccalauréat" có 2 nghĩa: thứ nhất là bằng kết thúc trung học phổ thông, và thứ hai là bằng cho phép đương nhiên ghi tên theo học Đại học (Université) - nghĩa là "bằng cấp đầu tiên" của Université.

Ở đây, tôi dùng từ Đại học (Université) để tránh sự lẫn lộn với từ "Trường Lớn" (dịch nghĩa đen của từ Grande École). Việc gộp 2 kỳ thi làm 1, với một bằng cấp tú tài này – phù hợp cho khoảng những năm 1808, nhưng không còn phù hợp với nước Pháp 200 năm sau (2008). Đây là một tai họa lớn cho nền giáo dục của nước Pháp ngày nay.

- Có lẽ trước hết cần nhắc lại sự tồn tại song song của hai hệ thống đại học ở Pháp –  không theo nghĩa hệ công lập và hệ tư lập, mà là hệ thống Université và hệ thống Grande École (mà ở Việt Nam không có từ tương ứng để dịch chính xác, thường gọi chung là "Đại học")?

GS Bùi Trọng Liễu: - Hệ thống Université là loại trường ở Pháp (hay ở các nước thuộc địa của Pháp trong đó có Việt Nam thuở xưa), mà ta vẫn dịch là "Đại học".

Trước năm 1970 thế kỉ XX, trường Đại học (Université) được tổ chức một cách đồng bộ, gồm 5 facultés (thuở trước tiếng ta dịch là "Khoa" : Khoa học, Văn và Khoa học xã hội, Luật và Kinh tế, Y, Dược).

Sau năm 1970, các trường Đại học (Université) được chia lại không nhất quán, nói chung là các "Université pluridisciplinaires" (Đại học đa khoa kết hợp), được tổ chức trên nguyên tắc dễ kết hợp các ngành trong cùng một trường. Bao gồm những ngành có "định hướng nghề nghiệp": như Y, Dược, Nha, hoặc trường kỹ sư... và có cả những ngành khác dạy kiến thức cơ bản. Những ngành có "định hướng nghề nghiệp" thì tuyển sinh bằng cách thi làm bài, hay theo hồ sơ, theo số chỗ định trước.

Các ngành còn lại thì sinh viên tự do ghi tên học, các Université không được phép từ chối – ngoại trừ trường hợp đặc biệt của vài trường Đại học Công nghệ (Université technologiques). Vì sự "đương nhiên ghi tên học Đại học (Université)" mà có tai họa ngày nay.

Tai họa đó là một số sinh viên ghi tên học mà không học nổi, tệ hơn nữa, một số sinh viên ghi tên để hưởng các quyền lợi Nhà nước dành cho sinh viên, để an nhàn trong một, hai năm, mà không hề bước chân tới giảng đường.

Tất cả các giải pháp (phụ đạo, hướng ngành, tổ chức học theo chặng...) tới nay đều thất bại: tỷ lệ sinh viên lưu ban, bỏ học... rất cao, gây nên một sự lãng phí khủng khiếp về nhân lực, trí tuệ, tiền bạc.

- Hệ thống các Grande École (do lịch sử để lại, mà định nghĩa là các trường có "hướng nghề nghiệp" như kỹ sư, chuyên viên cao cấp về Thương mại, Thú y… ) được tổ chức bên ngoài các Université, không bị ràng buộc bởi cái định nghĩa thứ hai của bằng tú tài, nên được tuyển sinh qua kỳ thi tuyển chặt chẽ.

Các thí sinh được luyện thi trong hai năm (và được lưu ban một lần) trong một số trường trung học (tú tài + 2). Các lớp luyện thi này cũng tuyển học sinh qua hồ sơ. Do được tuyển kỹ (2 lần) như vậy, nên một sinh viên khi đã đỗ được vào một Grande École thì lực học đã rất khá, rất hiếm lưu ban, bỏ học. Khi tốt nghiệp các trường Grande École, những sinh viên này rất dễ kiếm việc. Nhưng số sinh viên của hệ này là thiểu số so với số sinh viên ghi tên ở Université. 

- Như vậy là tuyển sinh đại học để học thực sự ở Pháp cũng rất ngặt nghèo...?

GS Bùi Trọng Liễu: Đúng vậy. Tôi chỉ muốn nói gọn từ sự tồn tại của bằng tú tài Pháp và việc phân biệt rõ ràng hai hệ thống giáo dục đại học ở Pháp kể trên, có thể nêu ra mấy nhận xét sau đây:

- Sẽ vô nghĩa khi xếp lẫn lộn Université và Grande École: Vì tầm cỡ (một Université với vài vạn sinh viên, một Grande École với tối đa vài nghìn sinh viên), vì mục tiêu (nói chung các Grande École có mục tiêu  "nghề nghiệp", thường là một ngành, trong khi Université là đa khoa), vì mức độ bằng cấp (Grande École nói chung, đầu vào ở mức tú tài +2 (năm), phát bằng ở mức tú tài +5 (năm), trừ một số ít trường được quyền cấp bằng tiến sĩ, trong khi các Université đảm nhiệm cấp bằng từ tú tài +1 cho đến cấp tiến sĩ, hay cao hơn hơn nữa).

- Các lớp luyện thi vào Grande École ở mức tú tài +1 và tú tài +2, như đã kể trên, do các giáo viên giỏi của những trường trung học đảm nhiệm. Đây được coi là những người ưu tú của hệ phổ thông, là những người có bằng agrégé de l"enseignement secondaire (không có tương đương với bằng Việt Nam ngày nay: thi tuyển ở mức tú tài +4 và sau 1 năm dự bị ).  

Số giáo viên này không nhiều, phải thi tuyển bằng bài thi viết và vấn đáp, lấy đỗ cao thấp theo số chỗ (năm 2008, số chỗ cho tất cả mọi ngành là 1245 người). Dù là một kỳ thi tuyển khó nhưng những nhà giáo này không phải là nhà giáo đại học, không buộc có bằng tiến sĩ, không buộc có công trình nghiên cứu khoa học.

Tóm lại, ở mức luyện thi vào Grande École, không có chuyện thầy giáo vào ngồi trên bục giảng nêu vấn đề, còn sinh viên ngồi trầm tư mặc tưởng. Hai năm học luyện thi này sinh viên học rất căng, rất nghiêm túc, chặt chẽ, luyện cho học sinh một cách học có qui củ, có phương pháp, và khẩn trương.

Ở mức độ này, học sinh phải hấp thụ các kiến thức cơ bản đã có của thế giới, chưa có chuyện mày mò sáng kiến. Nếu ai tán dương sự thành công của hệ thống Grande École, thì đừng có lẫn lộn việc học căng (dạy nhiều học nhiều nhưng phải tiếp thu được) với việc học vẹt (nhồi mà học sinh không hiểu).

Việc tổ chức hai năm đầu giáo dục đại học nên làm như thế nào, đó là một vấn đề có thể bàn cãi, nhưng đừng lẫn lộn, khi dẫn thí dụ giáo dục đại học của Pháp để rút kinh nghiệm.

- Kinh nghiệm của Pháp góp phần làm ta nên suy nghĩ cân nhắc sự lợi hại của đề án gộp thi tốt nghiệp trung học phổ thông và thi tuyển đại học ở ta, vì 2 mục tiêu của 2 kỳ thi rất khác nhau. Có lẽ việc "tuyển sinh vào đại học" quan trọng hơn việc đánh giá trình độ "tốt nghiệp trung học phổ thông".

GS Bùi Trọng Liễu: Tôi nghĩ rằng trách nhiệm về đề án gộp thi này thuộc về quan chức của Bộ Giáo dục & Đào tạo. Còn nêu việc "thăm dò dân ý" làm bằng chứng của một sự đồng thuận nào đó, sẽ không phải là một kết quả chính xác khi các lý lẽ không được trình bày tường tận.

• Nguyễn Lương Phán