ông Thomas Vallely - Ảnh: Minh Thùy

TTCT - Trong chuyến thăm Mỹ tuần qua, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng rất chú trọng tìm kiếm một cơ chế hợp tác với nền giáo dục Hoa Kỳ để xây dựng một trường đại học Việt - Mỹ đẳng cấp quốc tế.

Tuổi Trẻ Cuối Tuần phỏng vấn ông Thomas Vallely - giám đốc Chương trình Việt Nam thuộc Trường quản lý nhà nước John F.Kennedy, Đại học Harvard - người có vai trò chủ chốt trong việc kết nối nền giáo dục hai nước.

* Trong cuộc trao đổi với Thủ tướng VN ở Texas, ông đã nói hầu hết các nước đang phát triển đều thất bại trong việc lập một trường đại học đẳng cấp quốc tế. Vì sao? Và làm thế nào VN có thể thành công?

- Việc lập trường đại học đẳng cấp quốc tế rất khó và nhiều nước đã thất bại. Lý do chính là họ không có một cơ cấu quản trị và điều hành đúng. VN không phải là nước duy nhất có hệ thống giáo dục nhiều thủ tục quan liêu rườm rà. VN cần có một trường đại học nghiên cứu hàng đầu, nơi sáng tạo tri thức và qui tụ được các sinh viên và học giả ưu tú nhất của đất nước. Hiện VN không có một trường nào như thế.

* Tuần trước, khi bàn về xây dựng một trường đại học Việt - Mỹ đẳng cấp quốc tế, vì sao ông nói VN nên xây dựng một trường nhỏ trước?

- Thứ nhất, vì không thể xây trường to ngay từ đầu. Theo tôi được biết, hầu hết trường đại học hàng đầu thế giới đều xuất phát từ một hạt nhân có qui mô nhỏ và dần dần phát triển từ nền tảng này. Đây cũng là cách mà chúng tôi đang dùng để phát triển Trường Fulbright ở TP.HCM do Chương trình Việt Nam quản lý; ban đầu trường có 50 sinh viên, sau hai năm tăng lên 100 sinh viên...

Thứ hai, một trường nhỏ đẳng cấp cao có thể có ảnh hưởng lớn đến cả hệ thống đại học. Ví dụ, ở Mỹ các trường đại học hàng đầu như Harvard thường đi “tiên phong” trong việc phát triển, đổi mới nội dung, chương trình đào tạo, sau đó các trường khác học tập kinh nghiệm này và làm theo. Một trường có thể ảnh hưởng đến các trường khác qua rất nhiều kênh. Ví dụ, ở Trường Fulbright chúng tôi công khai các tài liệu giảng dạy trên website, tất cả các trường đại học ở VN đều có thể tải xuống, điều chỉnh và sử dụng.

Tất nhiên, một trường không thể đáp ứng mọi nhu cầu của xã hội. VN cần một hệ thống giáo dục đại học được phân cấp rõ ràng, bao gồm nhiều loại trường khác nhau (như đại học cấp vùng, đại học cao đẳng, đại học bách khoa...). Nghị quyết 14 của Chính phủ đã tạo ra khuôn khổ cho một hệ thống phân cấp như thế này. Nhưng các hệ thống giáo dục đại học có chất lượng trên thế giới đều có những trường đại học nghiên cứu, tức là trường đại học tổng hợp, giảng dạy và nghiên cứu về các ngành khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn.

* Tại sao ông nói chính phủ nên bao cấp trường đẳng cấp quốc tế này? Kinh nghiệm ở VN cho thấy cơ chế bao cấp khó tạo được động lực để vươn tới sự xuất sắc?

- Vì trường đại học nghiên cứu không bao giờ làm ra tiền và không nên chủ ý để kiếm tiền. Kinh nghiệm của các trường đại học nghiên cứu hàng đầu thế giới, trong đó có những trường rất giàu như Harvard, cho thấy nguồn thu từ học phí sẽ không bao giờ đủ bù chi phí.

Ý tưởng khu vực tư nhân có thể xây dựng một trường đẳng cấp cao dạng này nên được bỏ đi, sẽ không thành đâu. Khu vực tư nhân có thể mở trường dạy kinh doanh hoặc công nghệ thì sẽ có lãi, đó là không gian dành cho tư nhân. Nói cách khác, khu vực tư nhân không có động lực để dạy thơ Nguyễn Du, Shakespeare hay dạy những ngành khoa học tự nhiên.

VN không nên hi vọng các trường quốc tế lớn sẽ tự ý mở chi nhánh ở VN. Các trường hàng đầu thế giới hầu như không bao giờ hoạt động kiểu này. Hơn nữa, làm như vậy là nhập khẩu tài năng, không phải tài năng của VN. Tuy nhiên, VN có thể mời một số trường quốc tế tham gia như đối tác chính của một trường đại học VN mới.

Tôi cho rằng để VN đạt được mục tiêu có một trường trong nhóm các trường hàng đầu thế giới trước năm 2020, trọng tâm của vấn đề là hệ thống quản lý và tuyển chọn, đãi ngộ nhân sự. Một hệ thống nhân sự hiệu quả phải giống như ở các trường đại học Mỹ, tức là dựa trên khả năng và kết quả công việc. Có vẻ như các trường VN hiện nay đang thiếu yếu tố này.

* Bao cấp một trường như vậy có tốn kém không?

- Tất nhiên là sẽ khá đắt đỏ, nhưng tôi không nghĩ tiền là vấn đề với VN. Điều hành trường này như thế nào mới là câu hỏi lớn. Trong bản đề xuất của phía VN về việc hợp tác với Hoa Kỳ để xây một trường mới, có một đề nghị là người Mỹ điều hành trường này trong giai đoạn đầu.

* Theo bản ghi nhớ ký tại Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ngày 25-6, Trường Fulbright ở TP.HCM được phép cấp bằng thạc sĩ chính sách công. Có thể đây sẽ là hạt nhân của trường đại học đẳng cấp quốc tế này?

- Trường Fulbright có thể là một phần của trường này.

TRẦN LỆ THÙY thực hiện