Hầu đồng không còn là một loại hình lễ hội văn hoá có tổ chức. Và các giá đồng đang bị "tam sao thất bản"...

>> Hầu đồng: Gốc tự ngàn xưa

Thánh không doạ người

Đề cập đến vấn đề này, Đại đức Thích Thanh Phong - trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm, TPHCM - cho biết: "Những nghi lễ thờ tứ phủ, tổ chức các giá đồng vốn là một loại hình sinh hoạt văn hoá tâm linh đã tồn tại từ rất lâu đời trong đời sống người dân Việt ta. Nghi lễ lên đồng, hầu thánh nhằm tôn vinh các nhân vật lịch sử và những công trạng của họ thông qua hình thức hát xướng của những người hầu giá.
 
Có thể nói, lên đồng được bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ Mẫu (Chúa Liễu Hạnh) hoặc thờ Thánh (Đức thánh Trần). Có thể nói, nhân tố tác động mạnh nhất đến hoạt động này đó chính là niềm tin của con người vào thần thánh và khả năng tiếp xúc giữa con người với thần linh. Cộng thêm những yếu tố mang tính "kích thích" trực tiếp tại buổi hầu giá, đó là âm nhạc, lời ca, lối diễn và sự "cuồng nhiệt" của các con nhang, đệ tử...
 
Tất cả những yếu tố này khiến tạo nên trạng thái biến đổi ý thức của người hầu đồng. Một giá đồng thực sự, hoàn toàn là sinh hoạt văn hoá mang hình thức tâm linh chứ không mang màu sắc "dị đoan". Song, đáng tiếc là trong thời gian những năm gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế thì lại có một số người lạm dụng hình thức lên đồng, biến đổi như một hình thức mê tín dị đoan. Những người hầu đồng lại "mượn khẩu thần thánh" để phán xét, quở mắng, hù doạ... những con nhang, đệ tử.

Người đứng giá đồng gọi là Thanh đồng thường là phụ nữ, nhưng có khi là nam giới. Cậu đồng đang hoá thân trong một giá chầu Thánh cô.

Theo quan điểm Phật giáo, tôi cho rằng đã là thần thánh thì không bao giờ hù doạ, quở mắng người trần mà chỉ ban phúc lành cho nhân gian. Và hoạt động lên đồng chính thống không bao giờ mang màu sắc mê tín, dị đoan. Bởi, chỉ có người trần mới "mê muội", còn thần thánh thì không bao giờ "mê".

Tóm lại, tôi cho rằng hầu bóng là một hoạt động văn hoá cần được quản lý chặt chẽ để được tiếp tục tồn tại theo đúng bản chất của hoạt động văn hoá dân gian truyền thống. Song cũng cần bài bác nếu bị lạm dụng, mang hình thức mê tín...".

"Hầu bóng, lên đồng bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt chúng ta, và khác hẳn với những hoạt động thờ cúng, lên đồng, rước giá... ở chùa Bà Thiên Hậu của người Trung Quốc" - thầy Thích Thanh Phong cho biết thêm.

Không thể chữa bệnh

Ở góc độ khoa học mà đánh giá, TS Nguyễn Kim Hiền - Viện Nghiên cứu Tôn giáo - đưa ra quan điểm: "Nhìn từ phương diện y học, lên đồng không phải là một trạng thái tâm lý đặc biệt. Và rõ ràng trong xã hội có tồn tại một nhu cầu chữa bệnh bằng hình thức lên đồng, hầu bóng...".

Cùng với ý kiến này, BS Nguyễn Thành Nam - Trung tâm Sức khỏe tâm thần - cho biết thêm: "Do nhiều yếu tố tác động từ một buổi tổ chức giá đồng (màu sắc, âm nhạc, cổ động của những người bên ngoài) cộng với ý thức tự kỷ ám thị, những bà đồng, ông cốt sẽ rơi vào một trạng thái thăng hoa và hát xướng, múa diễn...
 
Ở những buổi giá đồng không mang tính lễ hội văn hoá đơn thuần mà "mượn" giá đồng để thực hiện hình thức mê tín dị đoan, người "hầu đồng" thường "mượn khẩu thánh" hoặc giả danh người đã chết đòi "người trần mắt thịt" phải cúng kiếng mâm cao cỗ đầy hoặc, đòi tiền tổ cao chất ngất và đủ các loại chi phí cho người lên đồng. Nếu không sẽ quở mắng, làm cho bị bệnh... Tôi cho rằng, đây là một hiện tượng phản khoa học và không đáng tin cậy.

Phúc nhờ đức mà nên

Với người đã từng ngồi "hầu đồng", Phan Trung Tự - một phật tử tại chùa Xá Lợi (TPHCM) - tâm sự: Tôi tham dự các buổi lên đồng cũng đã vài lần, thậm chí cũng đã từng được cho ngồi "hầu giá" và cho rằng đây là một hoạt động khá thú vị. Tôi nghĩ hầu đồng là hình thức tín ngưỡng có từ lâu đời ở nước ta và là một nét văn hoá khá độc đáo mà còn được lưu lại đến nay.

Lúc trước, khi được ngồi hầu, tôi nghe mọi người bảo rằng những người hầu thánh sẽ được ban lộc làm ăn rất giàu và sống hạnh phúc. Bây giờ với con mắt của một phật tử, tôi đã nhìn nhận khác. Xin lý giải: Trong tất cả các giá đồng, khi hầu cô đồng thầy đồng phát lộc cho mọi người (không kể quen hay không). Như vậy, dưới góc nhìn của Phật giáo đây chính là hình thức thực hành bố thí là một việc nên làm (nhờ vậy, người này sẽ có phước để giàu có).

Thánh cô đang ban lộc cho các con nhang đệ tử - từng nắm tiền lẻ được ném ra. Người được lộc thường mang về cất giữ trong nhà, trong người để lấy may.

Tóm lại, làm ăn phát đạt và gia đình hạnh phúc của những người hầu thánh không bắt nguồn từ việc được các thánh phù trợ mà chủ yếu là nhờ công đức làm của chính người ấy đã tạo ra, thế nhưng hoạt động này cũng chỉ nên mang ý nghĩa tượng trưng, lòng thành, lại bị nhiều người lạm dụng đến thái quá, hao tài tốn của hàng chục đến hàng trăm triệu cho một lần hầu đồng là không nên.

Ngoài ra, tôi cho rằng cũng cần bài bác một vài hiện tượng không tốt như sử dụng hầu đồng thần thánh để lừa gạt, thực hiện hành vi mê tín dị đoan cũng như lạm dụng việc đốt vàng mã ngựa xe quá nhiều... gây tốn kém mà chẳng ai được lợi lộc gì (ngoại trừ người bán hàng mã).

NSƯT Thanh Ngoan: "Dù chỉ thắp một nén nhang cũng là tấm lòng..." Cuộc sống hàng ngày luôn có âm có dương và con người cũng thế, luôn phải hài hoà. Hầu đồng được coi là một dạng xướng diễn dân gian, là tín ngưỡng, tâm linh của người VN và đang được phát triển khá mạnh. Đôi khi tôi cũng tham gia và cảm thấy thanh thản sau mỗi một vấn hầu, nhưng cũng chỉ dừng ở mức vừa phải. Tôi cũng biết có khá nhiều người cho rằng "giá hầu" lên đến hàng chục triệu thậm chí vài trăm triệu đồng sẽ cảm thấy công việc trôi chảy hơn hoặc tâm linh được thoải mái... và đây đang là một vấn đề "nhạy cảm" rất được dư luận quan tâm. Theo quan điểm của tôi, không thể cấm và áp đặt mà chỉ nên định hướng làm thế nào cho đúng, đừng để việc hầu đồng trở thành một mê tín dị đoan không đáng có. Với tôi, tâm linh ở đây dù thắp một nén nhang cũng đã là tấm lòng rồi". Trong một số giá chầu thường có múa hát rất vui khiến cho tất cả mọi người tham dự cũng múa hát theo. NSƯT Thu Huyền (Nhà hát Chèo Hà Nội): "Quan trọng là cái tâm của mình..." Hầu đồng là một nét văn hoá, tôn vinh những vị anh hùng dân tộc của VN và nhất là âm nhạc trong hầu đồng rất đặc sắc. Cũng vì thế mà Nhà hát Chèo của chúng tôi cũng đã đưa hầu đồng lên sân khấu như một màn biểu diễn nghệ thuật để giới thiệu tới khán giả và được khán giả (nhất là khán giả nước ngoài) rất yêu thích. Thực ra hầu đồng không có gì là xấu, tín ngưỡng là quyền tự do của mỗi người. Không nên quá phí phạm và phô trương mà chỉ làm vừa sức chứ đừng để mình bị trục lợi. Hơn nữa, tôi nghĩ chuyện tín ngưỡng ra sao nhưng cái quan trọng nhất vẫn là cái tâm của mình như thế nào. Làm quá sẽ phá đi nét văn hoá độc đáo của môn nghệ thuật này. M.K