II- Lưu Vĩnh Phúc và cờ đen tại Việt Nam

Lưu Vĩnh Phúc (1837 - 1917), tự Uyên Đình, là một quân nhân Trung Quốc thời kỳ nhà Thanh. Ông có thể coi là tổng thống thứ nhì và cũng là cuối cùng của Đài Loan Dân Chủ từ ngày 5/6/1895 cho tới 21/10/1895.

Lưu Vĩnh Phúc - Nguồn ảnh:  wikipedia.org

Ông sinh ra ở vùng cực tây nam tỉnh Quảng Đông (Khâm Châu, nay thuộc Quảng Tây), giáp giới với Việt Nam và gần biển, thuộc giống Hakka (còn gọi là người “Hẹ”, gọi theo âm Hán Việt là “Khách gia”, đó là lí do dân ta hay gọi người Tàu là “chú Khách”). Gia đình ông nghèo khổ, bản thân ông không biết chữ, cha mẹ chết không có áo quan chôn. Sống lang thang khắp nơi kiếm ăn, đến năm 21 tuổi, Lưu Vĩnh Phúc đến Nam Ninh xin làm thuộc hạ của Ngô Lăng Vân (tự xưng Ngô Vương), là dư đảng của Thái Bình Thiên Quốc.

Sau khi Ngô Lăng Vân bị giết (1863), có thời gian Lưu Vĩnh Phúc đem bộ thuộc của mình đi cướp nhiều nơi, sau mới trở lại với Ngô Côn (con trai và là người kế nghiệp Ngô Lăng Vân). Lưu Vĩnh Phúc xin với Ngô Côn cho tiến hành các cuộc viễn chinh cướp bóc bên Đại Nam, cũng là để tránh sức ép của nhà Thanh. Dẫn theo 200 thuộc hạ thân tín, dùng một lá cờ màu đen làm kỳ hiệu, năm 1865, Lưu Vĩnh Phúc vượt biên giới vào Đại Nam.

Vừa đi vừa tuyển thêm quân từ các toán thổ phỉ khác, đến gần Sơn Tây, quân Cờ Đen đã lên tới 500 và dừng lại lập doanh trại. Xung đột vũ trang đã nổ ra, quân Cờ Đen đánh bại cuộc tấn công của thổ dân, đồng thời giết chết một thủ lĩnh người Mông. Thủ lĩnh này chống đối nhà Nguyễn, nên nhân cơ hội nhà Nguyễn ban cho họ Lưu chức vị Cửu phẩm bách hộ để tiếp tục công việc bình định vùng này. Năm 1868, Lưu Vĩnh Phúc quay ra tranh giành ở Lào Cai (tức châu Bảo Thắng) - món mồi béo bở đang nằm trong tay các thương gia Quảng Đông. Quân Cờ Đen tự tiện thu thuế, khai khoáng, cướp bóc khắp nơi, quan quân nhà Nguyễn không ngăn được.

Biết được tin về những thắng lợi của Lưu Vĩnh Phúc, những toán quân còn lại của Ngô Lăng Vân theo Hoàng Sùng Anh (cháu Ngô Lăng Vân) lập thành quân Cờ Vàng, tràn qua biên giới chiếm Hà Giang. Quân Cờ Vàng đông hơn quân Cờ Đen gấp 2-3 lần. Nhưng Hà Giang không phải là nơi có nhiều lợi lộc nên xung đột giữa Cờ Đen và Cờ Vàng bùng nổ. Năm 1869, quân Cờ Đen đánh tan quân Cờ Vàng tại Lào Cai, rồi truy quét Cờ Vàng đến tận Hà Giang. Quân Cờ Vàng phải tháo chạy khỏi Hà Giang nhưng rồi lại tiếp tục kiểm soát một vùng rộng lớn giữa Lào Cai và Sơn Tây.

TIN LIÊN QUAN
Hà Nội 21 cửa ô và Hà Nội 5 cửa ô (Tiếp) Hà Nội 21 cửa ô và Hà Nội 5 cửa ô

Đến năm 1875, quân Cờ Đen mở chiến dịch đánh chiếm Hà Giang, phối hợp với quân nhà Nguyễn của Hoàng Kế Viêm và cả quân nhà Thanh. Hoàng Sùng Anh bị truy đuổi, bị làm phản, bị bắt rồi bị giết. Do chiến thắng quân Cờ Vàng mà quân Cờ Đen được chính quyền nhà Thanh bảo trợ. Nhà Nguyễn tuy sử dụng Lưu Vĩnh Phúc nhưng vẫn nghi ngờ về lòng trung thành nên vào năm 1873 Hoàng Tá Viêm xin phong cho họ Lưu chức Phòng ngự sứ mà Vua Tự Đức không đồng ý.

Về chuyện gốc tích của chữ “đen” trong “Cờ Đen” cũng xin được đưa ra ý sau đây:

Lúc ấy trong dân gian có một bài hát:
“...知白, 守黑, 却成愚”.
“知其白, 守其黑” 出黃石公書, 老子道德經, 借用恰妙. 黃指黃佐炎, 白指大法, 黑指劉團.
“...Tri bạch thủ hắc khước thành ngu”. “Tri kỳ bạch, thủ kỳ hắc” xuất Hoàng Thạch Công thư, Lão Tử Đạo Đức kinh, tá dụng kháp diệu. Hoàng chỉ Hoàng Tá Viêm, Bạch chỉ đại Pháp, Hắc chỉ Lưu đoàn.”
[Nghĩa là] “Câu ‘biết cái trắng, mà lấy cái đen’ ngụ ý khiêm nhường nhẫn nhịn, lấy ở sách Hoàng Thạch Công, Lão Tử Đạo Đức kinh, mượn dùng ở đây rất khéo. Chữ Hoàng chỉ Hoàng Tá Viêm, Bạch chỉ quân Pháp, Hắc chỉ dõng đoàn của họ Lưu.”
(Giá Sơn Kiều Ánh Mậu, Bản triều bạn nghịch liệt truyện)

Vậy là các bác “Tàu ô” này cũng chữ nghĩa gớm.

Trận giết đại úy hải quân Francis Garnier diễn ra như sau đây. Jean Dupuis, một thương gia Pháp đi ngược sông Hồng tìm đường giao thương lên Vân Nam, đã đạt được một số thỏa thuận với một viên tướng họ Mã ở Vân Nam để cung cấp vũ khí cho đội quân của ông ta.

Thành Nam Định - Nguồn ảnh: svvnka.com

Theo đó Dupuis sẽ chở vũ khí, muối, gạo... theo sông Hồng vào Vân Nam, phía Trung Quốc sẽ nhượng cho Duipuis quyền lợi khai mỏ đồng mỏ thiếc ở Vân Nam. Việc này không được triều đình Đại Nam chấp thuận. Để giải quyết tranh chấp, chính quyền Pháp tại Nam Kỳ cử đại úy Francis Garnier ra Hà Nội, nhưng Garnier không những không làm trung gian đàm phán mà còn cùng với người của Dupuis (gồm cả quân Cờ Vàng) tấn công thành Hà Nội ngày 19/11/1873. Tổng đốc Nguyễn Tri Phương bị thương nặng chết, xung đột Bắc Kỳ bùng nổ.

Tiếp theo, Garnier cho quân bình định châu thổ sông Hồng. Trong 3 tuần, toàn bộ 4 tỉnh Hà Nội, Hải Dương, Ninh Bình, Nam Định với 2 triệu dân đã rơi vào tay quân Pháp với chỉ khoảng 180 người, do viên đại úy hải quân chưa tới 35 tuổi chỉ huy. Tại thành Ninh Bình, 1.700 binh lính đã hạ vũ khí đầu hàng một toán quân Pháp chỉ có 7 người! Giữa tháng 12, Garnier đã quay lại Hà Nội điều hành công việc hành chính. Garnier tổ chức các đội dân quân ở những làng công giáo và tự chọn lựa quan lại. 

Triều đình nhà Nguyễn hết sức tức giận lệnh cho đoàn sứ Đại Nam đang ở Sài Gòn phản kháng hành động chiếm thành của Garnier, yêu cầu rút quân ra khỏi thành Hà Nội, đồng thời đưa 1.000 quân từ Huế và Nghệ An ra Bắc tăng cường chống trả. Triều đình lệnh đóng cọc xuống các lòng sông thông với sông Hồng để ngăn chặn tàu Pháp. Vua Tự Đức cũng sai người ra Hà Nội điều đình với Garnier. Ngoài ra triều đình phong cho phò mã Hoàng Kế Viêm làm Tiết chế Bắc kỳ quân vụ, chuẩn bị trả đũa. Hoàng Kế Viêm là chỉ huy cao cấp nhất tại Bắc Kỳ, cũng là cấp trên trực tiếp của Lưu Vĩnh Phúc, nên ông cho gọi họ Lưu từ Hưng Hóa về Sơn Tây làm tiền phong để đánh Pháp.

Hoàng Kế Viêm biết quân Đại Nam đang hoang mang nên khích lệ quân Cờ Đen bằng cách hứa hẹn thưởng rất nhiều vàng cho mỗi tên Pháp bị giết, số lượng sẽ tăng lên theo cấp bậc. Ngày 18/12/1873, quân Cờ Đen về Hà Nội và lập trại cách chừng 10-12 dặm. Ngày 21, khi nghe tin quân Cờ Đen đến gần cửa tây thành Hà Nội, Garnier lập tức lên mặt thành cho pháo khai hỏa. Sau nửa giờ, quân Đại Nam và quân Cờ Đen (khoảng 500-600 quân cùng voi chiến) phải rút chạy. Garnier lập tức tiến ra truy đuổi cùng với 18 lính Pháp và chừng một trung đội lính bản xứ, nhưng chưa đi khỏi thành bao xa thì pháo dã chiến bị sa lầy, Garnier bị một toán quân Cờ Đen mai phục xô ra đâm chết tại Ô Cầu Giấy. Cái chết của Garnier đã đặt dấu chấm hết cho cuộc xâm lược Bắc Kỳ lần thứ nhất của Pháp.

Hơn một tháng sau trận Cầu Giấy năm 1873, đại úy Philastre (một người học chữ Nho, công bằng và có thiện chí với phía Đại Nam) được cử ra giải quyết mọi sự vụ, và Philastre đã cho rút quân khỏi Hà Nội và trao trả Bắc Kỳ lại cho triều đình nhà Nguyễn. Sau chiến thắng đó Lưu Vĩnh Phúc được thăng Phó Lãnh binh dưới quyền Hoàng Tá Viêm. Các thuộc hạ quân Cờ Đen đều được thưởng quan tước và tiền bạc. Hoàng Tá Viêm sai Lưu Vĩnh Phúc đưa quân chặn miền thượng du, được triều đình cho quyền cai quản việc thông thương và thu thuế ở vùng sông Lô và sông Thao từ Tuyên Quang trở xuống. Tháng 10 năm Giáp Tuất (1874), theo lời xin của Hoàng Kế Viêm, Lưu Vĩnh Phúc được thăng chức quyền Tam Tuyên quân vụ đề đốc tước vị nam, kiêm coi các đạo và được phái đi đánh giặc Cờ Vàng. Khoảng cuối 1881 đầu 1882, Lưu Vĩnh Phúc lần đầu tiên trở về thăm quê. Khi đi là một kẻ tội phạm bị truy nã, khi về được đón tiếp long trọng như một anh hùng, không những họ Lưu bây giờ là quan nhà Nguyễn mà còn mang phẩm hàm võ quan nhà Thanh.

Riviere trong trận đánh thành Sơn Tây - Nguồn ảnh: vi.wikipedia.org

Nay xin được nói tiếp về hành tích công trạng của quân Cờ Đen trong vụ Pháp xâm lược Bắc Kỳ lần hai. Vào ngày 26/3/1882, Rivière rời Sài Gòn ra Bắc cùng 230 lính trên 2 tàu chiến. Ngày 24 tháng 4, sau khi nhận được 250 quân tiếp viện Rivière gửi tối hậu thư cho Tổng đốc Hoàng Diệu đòi nộp thành. Tổng đốc chưa trả lời thì pháo thuyền quân Pháp đã nổ súng.

Được pháo yểm trợ, quân Pháp ồ ạt tràn lên. Tổng đốc Hoàng Diệu hạ lệnh cố thủ, nhưng chỉ sau hai tiếng giao tranh, thành Hà Nội lại một lần nữa rơi vào tay Pháp, Tổng đốc Hoàng Diệu thắt cổ tự tử. Quân Pháp chỉ có 4 người bị thương. 

Để đối phó lại, Hoàng Kế Viêm cho gọi Lưu Vĩnh Phúc từ Quảng Tây về bàn kế hoạch chống trả. Tuy nhiên họ Lưu phàn nàn về thái độ đãi ngộ và đưa ra những yêu sách về cung cấp lương thảo, tiền bạc rồi từ chối phối hợp tác chiến. Tháng 2 năm 1883, sau khi nhận được 750 quân tăng viện, Rivière cho tiến quân chiếm cảng Hòn Gai và khu mỏ than. Trong thời gian đó, Hoàng Kế Viêm cũng tăng cường phòng thủ thành Nam Định để ngăn quân Pháp, đồng thời tuyển mộ thêm 500 lính đánh thuê người Tàu để lấp vào chỗ trống của quân Cờ Đen. 

Tới 27 tháng 3, Rivière cùng 800 quân, 8 pháo thuyền và một số tàu bè khác cùng một phân đội lính Nam Kỳ hỗ trợ đánh thành Nam Định. Quân Nam ngoan cường cố thủ, nhưng chỉ đến trưa thì quân Pháp hạ được thành. Quân Pháp chỉ có 3 người bị thương, một người trong đó tử vong, nhưng cũng đủ làm Rivière nổi giận, hạ lệnh treo cổ tất cả 50 lính đánh thuê người Tàu rơi vào tay mình. Mất Nam Định, quân Hoàng Kế Viêm trở nên tuyệt vọng, thế nhưng tới tháng 4 Lưu Vĩnh Phúc đã đồng ý quay lại đánh Pháp.

Đồng thời, nhà Thanh cũng sai quân sang đóng ở Bắc Ninh và ở Sơn Tây, cùng với quân của Bố chính Quảng Tây sang tiếp ứng. Quân Nam chuyển từ thế thủ sang thế công. Quân Cờ Đen tiến về đóng đại bản doanh ở phủ Hoài Đức, đồng thời Tổng đốc Bắc Ninh Trương Quang Đản đem binh về đóng ở Giốc Gạch, thuộc Gia Lâm chuẩn bị sang đánh Hà Nội. Để khiêu khích quân Pháp, quân Cờ Đen đốt phá các khu giáo dân, lợi dụng đêm tối dùng pháo đặt trên lưng voi bắn vào Hà Nội. Ngày 10 tháng 5, gửi chiến thư thách Rivière ra đánh. Rivière trong khi đó đang tích cực chuẩn bị để đánh thành Sơn Tây, thấy quân Nam chuẩn bị tiến công, liền ra lệnh tiến quân đánh phủ Hoài Đức.

Ngày 19 tháng 5, khi Rivière dẫn 500 quân ra đến Cầu Giấy thì quân Cờ Đen đổ ra từ khắp các làng xung quanh để cắt đứt hậu quân Pháp. Bị vây, quân Pháp co cụm lại, nên càng dễ bị bắn. Một khẩu pháo dã chiến của Pháp bị rơi vào tay quân Cờ Đen. Rivière dẫn một toán quân xông ra để chiếm lại khẩu pháo, trong lúc hỗn loạn đã bị trúng đạn. Quân Pháp mất chỉ huy, hoảng loạn rút chạy về thành. 

Quân Cờ Đen thổi kèn xung trận - Nguồn ảnh: farm4.static.flickr.com

Được tin Rivière chết, Thống đốc Thomson ở Sài Gòn liền điện về cho chính phủ Pháp. Bấy giờ Hạ viện Pháp còn đang do dự về việc đánh Bắc Kỳ, khi tiếp được điện báo ở Sài Gòn liền thuận chi ra 5 triệu rưỡi franc. Thiếu tướng lục quân Bouet ở Nam Kỳ được phái ra làm Thống đốc quân vụ Bắc Kỳ, Thiếu tướng hải quân Courbet được lệnh đem một đội chiến thuyền sang tiếp ứng, Harmand là sứ thần Pháp ở Xiêm được cử ra làm Toàn quyền. Ngày 3 tháng 5, Thiếu tướng Bouet đem 200 lính Pháp, 300 lính tập đến Hải Phòng và ngay tức khắc chuẩn bị phòng ngự ở Hà Nội và Nam Định, đồng thời cho Georges Vlavianos, người theo Dupuis ngày trước, mộ lính Cờ Vàng làm tiền quân. Chiến tranh Pháp-Thanh bắt đầu.

Trong khi tại Bắc Kỳ, các quan lại Việt Nam lúng túng chưa biết đối phó với Pháp bằng cách nào, thì tình hình tại triều đình Trung Hoa rất náo động. Nhà Thanh, nhất là chính quyền Lưỡng Quảng, hết sức lo ngại trước tình hình Pháp đánh chiếm Hà Nội, gián tiếp uy hiếp an ninh biên thùy. Lấy cớ tiễu phỉ, quân Vân Nam và Lưỡng Quảng được điều động tiến sát về biên giới, sẵn sàng tiến sang Bắc Kỳ. Người Pháp cũng lo ngại việc nhà Thanh định can thiệp vào cuộc chinh phục Bắc Kỳ. Đại sứ Pháp Bourée tại Trung Hoa tiến hành một cuộc gặp mặt với Phó vương Trực Lệ (Bắc Kinh) Lý Hồng Chương, hai bên bàn tính khả năng đặt vùng Lào Cai về tay nhà Thanh để lập một trạm thuế quan, cũng như thiết lập một đường phân giới dọc theo sông Hồng, phần phía bắc do nhà Thanh quản lý, phần nam thuộc về Pháp. Tuy nhiên, chính phủ của Thủ tướng Jules Ferry không đồng ý phê chuẩn hiệp nghị này, triệu hồi Đại sứ Bourée về nước.

Trong thời gian đó và về sau Lưu Vĩnh Phúc tham gia phòng thủ Hưng Hóa, đánh nhau với Pháp ở Lạng Sơn và bao vây một tiểu đoàn quân Pháp ở Tuyên Quang. Sau khi chiến tranh Pháp-Thanh (1884-1885) tại miền bắc kết thúc, họ Lưu phụng mệnh vua Quang Tự trở về Trung Quốc, bị ép phải giải tán quân Cờ Đen, sau đó được giao làm Tổng binh tại Quảng Châu. Tại đây, họ Lưu thường cùng Hoàng Phi Hồng (1847 - 1924), võ sư nổi tiếng (với các tuyệt chiêu Hổ Hạc Song Hình quyền, Thiết Tuyến quyền, Cung Tự Phục Hổ quyền, Vô Ảnh cước…) kiêm danh y, tập luyện võ thuật.

Phần cuối đời của Lưu Vĩnh Phúc cũng thật là đầy biến động ghê gớm. Năm 1894, khi xảy ra cuộc chiến tranh Trung-Nhật lần thứ nhất, họ Lưu được nhà Thanh phái tới Đài Loan làm Tổng binh. Năm 1895, sau Hòa ước Mã Quan thì Đài Loan không cam chịu sự thống trị của Nhật đã tổ chức kháng chiến và thành lập nhà nước Đài Loan Dân Chủ, Lưu Vĩnh Phúc nhậm chức Đại tướng quân. Sau đó lực lượng của họ Lưu bị vây hãm tại Đài Bắc nhưng kiên trì kháng cự, dẫn tới chiến tranh Ất Mùi (1895). Tổng thống Đài Loan Dân Chủ là Đường Cảnh Tung cùng Thống lĩnh Khâu Phùng Giáp bỏ trốn tới Hạ Môn để vào đại lục.

Lưu Vĩnh Phúc tái lập nhà nước Đài Loan Dân Chủ, dân chúng Đài Loan yêu cầu giao con dấu tổng đốc lại cho họ Lưu, nhưng ông không nhận chỉ xưng là Bang biện; tuy nhiên, vẫn được coi là người lãnh đạo cao nhất. Người Đài Nam thành lập nghị hội, phát hành tiền tệ, dự trù quân lương. Sau nhiều nỗ lực không thành, quân Đài Nam bị quân Nhật bao vây, ngày 21/10/1895, họ Lưu phải cải trang để bỏ trốn từ An Bình vào Hoa lục. Đài Loan không còn chỉ huy, buộc phải đàm phán hòa bình với Nhật. Năm Quang Tự thứ 28 (1902), Lưu Vĩnh Phúc nhậm chức Tứ thạch trấn tổng binh tại Quảng Đông. Sau cách mạng Tân Hợi (1911), giữ chức Tổng trưởng dân đoàn Quảng Đông. Năm 1915, chính quyền Nhật Bản yêu cầu Tổng đốc Viên Thế Khải chấp nhận 21 yêu sách thì Lưu Vĩnh Phúc là một trong những người chủ chiến. Nhưng đến tháng 1 năm 1917, họ Lưu mắc bệnh mà chết.

Đương thời, quân Cờ Đen tuy đánh được Pháp một số trận, nhưng cũng nhũng nhiễu tàn hại dân. Tuy lập công lớn trong các chiến thắng ở Ô Cầu Giấy nhưng thực chất quân Cờ Đen là lính đánh thuê dưới quyền bài binh bố trận của Hoàng Kế Viêm vậy. Vai trò của quân Cờ Đen được ghi nhận trong lịch sử cũng là để phản ánh một sự thật đau lòng: quân lính nhà Nguyễn khi đó vô cùng bạc nhược trước quân Pháp, nếu nước Nam không có dũng khí và tài thao lược của Hoàng Kế Viêm thì Bắc Kỳ đã rơi vào tay quân Pháp ngay từ ngày đầu. Thế là, không những giữ được Bắc Kỳ một thời gian dài mà Hoàng Kế Viêm còn làm sáng tỏ cái hào khí oanh liệt bất khuất của dân tộc.

(còn tiếp)

• Đặng Thân 

  Ý kiến đóng góp và bài vở gửi cho Thư Thăng Long - Hà Nội xin liên hệ với địa chỉ: thuthanglong@vietnamnet.vn 

PHẢN HỒI CỦA ĐỘC GIẢ:

Ho ten: Việt Khôi
Dia chi: TP Hồ Chí Minh
E-mail: hoangavnex@yahoo.com
So dien thoai:
Tieu de: Hoàng Kế Viêm - anh hùng dân tộc
Noi dung: Khi còn bé, đọc 'Bóng nước Hồ Gươm'hay cuốn nào đó (mà lâu quá rồi không còn nhớ)về lịch sử Hà Nội tôi đã khóc khi đến đoạn cụ Hoàng Diệu tự sát, thành Hà Nội thất thủ. Đến đoạn cụ Hoàng Kế Viêm cùng Lưu Vĩnh Phúc chém chết tên quan Pháp thì cảm xúc dâng trào, một niềm tự hào vô bờ bến. Sau này mỗi khi có dịp nghe đến từ Cầu Giấy thì bao giờ cũng nhớ đến tên Hoàng Kế Viêm và Lưu Vĩnh Phúc. Bây giờ, đọc bài này mới biết Hà Nội không có đường Hoàng Kế Viêm. Đây là một thiếu sót quá lớn. Tôi nghĩ Hà Nội cần có tượng đài của Hoàng Kế Viêm đâu đó ở Cầu Giấy, nhắc chúng ta một điểm son trong lịch sử dân tộc. Nếu có dịp đưa con cháu đi thăm Hà Nội chắc chắn tôi sẽ giớ thiệu tượng đài này và kể cho con cháu mình đoạn lịch sử vẽ vang đó.

Ho ten: Hà Trung Kiên
Dia chi: 18Dịch Vọng - Cầu Giấy - Hà Nội
E-mail: trungkienqntr@gmail.com
So dien thoai: 0987541389
Tieu de: Rất cảm ơn quý báo
Noi dung: Tôi muốn hỏi quý báo vậy cầu giấy ngày nay có phải là cầu giấy xưa kia không hay là ở vị trí khác