* Thưa giáo sư, việc tăng học phí đã được Bộ Giáo dục - Đào tạo “rục rịch” từ năm 2003 nhưng chưa được Quốc hội thông qua. Theo ông, thời điểm này tăng đã hợp lý chưa?

- GS Nguyễn Xuân Hãn: Đề án trong hoàn cảnh hiện nay là không nên đặt ra. Trong khi nền kinh tế toàn cầu đang rơi vào khó khăn, ngay các đại học kếch sù của Mỹ cũng giảm 50% học phí thì mình lại thò tay vào túi tiền của dân. 

GS Nguyễn Xuân Hãn - Ảnh: TTXVN

Hơn nữa, giáo dục nước ta không thiếu tiền. Nếu thu chi công khai, minh bạch, quản lý tốt và chi tiêu hợp lý, thậm chí có thể giảm học phí. Năm 1990, ta có 12 triệu học sinh, sinh viên, ngân sách nhà nước chi cho giáo dục chỉ có 767 tỉ đồng (120 triệu USD theo giá USD hồi đó). Đến năm 2008, số học sinh, sinh viên tăng lên gần hai lần, là 22 triệu em, nhưng ngân sách chi cho giáo dục là 81.000 tỉ (khoảng 4,7 tỉ USD), tăng  40 lần.

Nếu tính theo GDP thì tổng ngân sách chi cho giáo dục ở nước ta là 9,2% GDP, trong khi đó ở Mỹ là 7,2%, Pháp 6,1%, Nhật 4,7%. Cuba vẫn giữ nền giáo dục miễn phí.

* Nhưng ngành giáo dục cho biết họ không đủ tiền trả lương giáo viên?

- Nhiều số liệu chúng tôi đã tính toán lại và nhận thấy có sự chênh lệch lớn. Ví dụ, theo con số thông kê của Bộ công bố, năm 2006 có 876.159 nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục thuộc hệ thống công lập được hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Khoản dành cho chi thường xuyên của Bộ là 44.957 tỉ đồng. Nếu theo Bộ Giáo dục - Đào tạo, tiền lương chiếm 85% số chi thường xuyên thì tổng số lương phải là 38.213,45 tỉ đồng. Với quỹ lương này, bình quân lương của cán bộ quản lý, giáo viên công lập sẽ là trên 3,6 triệu đồng/người/tháng.

Tuy nhiên, trong thực tế, lương bình quân mỗi giáo viên hiện nay chỉ khoảng 1,5 triệu/người/tháng. Vậy, số tiền hơn hai triệu còn lại đáng  lý phải thuộc về giáo viên thì đã đi đâu? Nếu số tiền này được trả đủ, đúng cho giáo viên thì không cần phải  tăng học phí. 

Chẳng hạn, phân tích tài chính của hai Đại học Quốc gia Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh (theo số liệu công bố trên mạng internet), thì lương trung bình cho cán bộ trong trường năm 2008 phải từ 9 đến 12 triệu đồng/tháng. Nhưng thực tế chỉ có 3-4 triệu đồng/tháng. Vậy chênh lệch này nằm ở đâu? Tài chính cho giáo dục từ cơ sở đến Trung ương là một ẩn số, mà GS Phạm Minh Hạc – nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục, cũng từng gọi là “bí mật của các bí mật”.

* Vậy theo ông, nguyên nhân nào dẫn tới việc thiếu kinh phí cho giáo dục? 

- Trong những năm chiến tranh, chúng ta thiếu thốn đủ đường, nhưng giáo dục của ta vẫn miễn học phí, có học bổng và có chất lượng. Các thế hệ đào tạo được đóng góp xứng đáng vào cuộc chiến tranh giữ nước và xây dựng đất nước. 

Rõ ràng, tiền chỉ là điều kiện cần chứ không phải là điều kiện đủ để làm giáo dục thành công.  

Việc thiếu kinh phí cho giáo dục-đào tạo hiện nay có nhiều nguyên nhân. Xin nêu một số bất cập như việc cải cách triền miên, đặc biệt là chương trình và sách giáo khoa, tiêu hao hàng tỉ USD mà không làm được chương trình hay bộ sách cho đúng chuẩn. Bên cạnh đó là những kế hoạch quá xa vời...

* Xin cảm ơn ông!

Phạm Mai